Câu hỏi của phụ huynh:
Chào bác sĩ, con tôi 3 tuổi bị chậm nói và giảm chú ý. Tôi đã cho cháu học can thiệp 1 giờ/ngày tại một trung tâm được gần 3 tháng nhưng chưa thấy tiến bộ, cháu vẫn né tránh giao tiếp mắt. Bác sĩ cho tôi hỏi, thông thường một lộ trình can thiệp ngôn ngữ mất bao lâu thì bắt đầu có kết quả? Làm sao để phụ huynh biết được phương pháp can thiệp hiện tại có thực sự phù hợp với con mình hay không? (Hải Yến, 31 tuổi, TP.HCM)
Thạc sĩ Tâm lý Lê Thị Xuân Diệu - Chuyên gia tại Phòng khám sàng lọc và can thiệp Bệnh viện Phương Nam (Phòng khám dành riêng cho trẻ 1 - dưới 5 tuổi, có nhu cầu đặc biệt như chậm nói, chậm phát triển, rối loạn học tập, rối loạn phổ tự kỷ, tăng động giảm chú ý) trả lời:
Hình ảnh: Thạc sĩ Tâm lý Lê Thị Xuân Diệu thực hành các lớp can thiệp 1:1 tại Phòng khám sàng lọc và can thiệp Bệnh viện Phương Nam
Chào chị Hải Yến, tôi rất thấu hiểu và đồng cảm với sự lo lắng của chị cũng như của rất nhiều phụ huynh trong những tháng đầu đồng hành cùng con đi can thiệp. Băn khoăn của chị cũng là nỗi băn khoăn của không ít phụ huynh. Đưa con đi học đều đặn một thời gian mà chưa thấy chuyển biến rõ ràng, không ít cha mẹ bắt đầu tự hỏi: liệu phương pháp hiện tại có thực sự phù hợp với con, hay mình đã lỡ mất "thời điểm vàng" nào đó rồi?
Trong trường hợp của con chị, việc sau gần 3 tháng trẻ vẫn né tránh giao tiếp mắt và chưa có nhiều thay đổi là một dấu hiệu cho thấy nên nhìn lại toàn bộ lộ trình can thiệp, chứ không nên chỉ tiếp tục chờ đợi thêm.
Điều này không có nghĩa là phương pháp hiện tại chắc chắn không hiệu quả, nhưng cần xem xét lại một số điểm:
- Mục tiêu can thiệp đã phù hợp chưa?
- Trẻ có được lượng giá đầy đủ trước khi bắt đầu hay không?
- Cường độ 1 giờ mỗi ngày đã đủ đáp ứng nhu cầu của trẻ chưa?
- Và quan trọng hơn cả là những kỹ năng đang dạy có thực sự đúng với giai đoạn phát triển hiện tại của trẻ hay không?
Hiểu về hành trình can thiệp của trẻ chậm nói
Trên thực tế, can thiệp ngôn ngữ không giống như uống thuốc, không có một cột mốc cố định để rồi sau đó trẻ nào cũng tiến bộ rõ rệt.
Tốc độ cải thiện của mỗi trẻ phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố:
- Nguyên nhân dẫn đến chậm nói (do môi trường, do tổn thương não bộ, bẩm sinh, di truyển,...)
- Bản thân trẻ (sự chú ý, điểm xuất phát ngôn ngữ, tốc độ học,...)
- Phương pháp can thiệp
- Cường độ can thiệp và sự phối hợp của gia đình
- Làm sao biết phương pháp can thiệp có phù hợp?
Thứ nhất, nhìn vào sự tiến bộ của trẻ, thay vì chỉ nhìn vào số từ trẻ nói được.
Sau vài tháng can thiệp, nhiều phụ huynh thường kỳ vọng con sẽ nói được nhiều từ hơn hoặc nói thành câu dài hơn. Tuy nhiên, đó chỉ là một phần của quá trình phát triển. Hiệu quả can thiệp cần được đánh giá trên nhiều mặt như:
- Sự tiến bộ ở các kỹ năng tiền giao tiếp (khả năng chú ý, chờ đợi, chơi và tương tác với người khác)
- Giao tiếp không lời (ánh mắt, cử chỉ, cách trẻ chủ động giao tiếp)
- Sự phát triển về nhận thức, khả năng hiểu ngôn ngữ
- Và các kỹ năng vận động phù hợp với mục tiêu của từng trẻ
Chính những thay đổi này thường tạo nền tảng để kỹ năng ngôn ngữ phát triển bền vững trong giai đoạn tiếp theo.
Thứ hai, cách chương trình can thiệp theo dõi và điều chỉnh mục tiêu.
Một chương trình can thiệp chất lượng bao giờ cũng đi kèm những mục tiêu cụ thể, đo lường được. Chẳng hạn, sau 4-6 tuần, trẻ có thể tăng thời gian chú ý từ 30 giây lên 2 phút, biết giao tiếp mắt trong một số hoạt động nhất định, hoặc chủ động yêu cầu đồ vật bằng cử chỉ. Giáo viên can thiệp nên thường xuyên trao đổi với phụ huynh về những mục tiêu này, đồng thời cập nhật tiến độ qua quan sát hoặc các thang đo phát triển phù hợp. Nếu nhiều tuần liên tiếp trôi qua mà trẻ hầu như không đạt được các mục tiêu ngắn hạn, đó chính là lúc cần ngồi lại để phân tích nguyên nhân mục tiêu chưa đạt: do các chiến lược dạy hay mục tiêu quá cao, thay vì tiếp tục giữ nguyên chương trình cũ.
Lời khuyên của chuyên gia: Đừng chờ đợi, hãy hành động
Điều tôi muốn nhắn gửi đến các phụ huynh là: đừng vội đánh giá hiệu quả can thiệp chỉ dựa trên số từ con nói được sau vài tháng, nhưng cũng đừng quá nản lòng nếu những thay đổi ban đầu chưa thật rõ ràng. Với nhiều trẻ, những bước tiến đầu tiên rất nhỏ, đôi khi khó nhận ra bằng mắt thường, nhưng lại chính là nền tảng để các kỹ năng giao tiếp và ngôn ngữ phát triển về sau.
Tuy nhiên, nếu sau một thời gian can thiệp, trẻ hầu như không đạt được các mục tiêu đã đề ra, hoặc phụ huynh không được trao đổi rõ ràng về tiến độ và kế hoạch điều chỉnh của con, thì đó là thời điểm nên đánh giá lại toàn bộ lộ trình can thiệp. Lời khuyên tốt nhất lúc này là chị nên đưa bé đi đánh giá lại độc lập tại các cơ sở y tế uy tín, nơi có đội ngũ chuyên gia sàng lọc và can thiệp để nhìn nhận lại toàn bộ vấn đề của con.
Việc lượng giá đầy đủ, khoa học sẽ giúp xác định lại xem mục tiêu can thiệp đã thực sự phù hợp với giai đoạn phát triển của trẻ hay chưa. Chị có thể liên hệ đặt lịch khám và đánh giá chuyên sâu cho bé tại Phòng khám sàng lọc và can thiệp - Bệnh viện Phương Nam. Đội ngũ chuyên gia của chúng tôi luôn sẵn sàng đồng hành cùng gia đình để tìm hiểu nguyên nhân, từ đó thiết kế một lộ trình can thiệp mới tối ưu, kịp thời và mang lại hiệu quả tốt nhất cho con.
Điều quan trọng nhất vẫn là trẻ được đánh giá đúng, có mục tiêu can thiệp rõ ràng, và được theo dõi tiến bộ một cách khoa học. Khi gia đình và đội ngũ chuyên môn cùng đồng hành, kiên trì điều chỉnh phương pháp theo đúng nhu cầu của con, các em sẽ có nhiều cơ hội đạt được những thay đổi tích cực theo thời gian.